Sint Bonaventura
Bezieling en bezinning in het onderwijs

 
Hoe de vrijheid van onderwijs bijdraagt aan het gesprek over goed onderwijs

Jongeren hebben vrije ruimte nodig om zich te ontwikkelen los van de maatschappelijke druk om in de toekomst van economisch nut te zijn. Onderwijs kan leerlingen helpen hun eigen mogelijkheden, behoeftes, wensen en verlangens te ontdekken, ontwikkelen en bij te stellen op grond van de ervaringen die zij opdoen.

Het is een misvatting dat de overheid zou moeten bepalen waar het onderwijs goed voor is. De overheid weet niet het beste waar het onderwijs goed voor is. Goed onderwijs wordt vormgegeven in een dialoog tussen alle betrokken partijen. Door de vrijheid van onderwijs te garanderen, erkent de overheid dat zij niet gaat over de pedagogische invulling van het onderwijs. Het is de verantwoordelijkheid van de samenleving om daar zelf invulling aan te geven.

Met enige regelmaat klinkt de oproep om het bijzonder onderwijs af te schaffen. Confessioneel onderwijs is immers niet neutraal, het zou segregatie in de hand werken en het biedt de mogelijkheid om leerlingen opvattingen en waarden te onderwijzen die in strijd zijn met de algemeen in onze samenleving gedeelde waarden.

Sommige bijzondere scholen bezien het confessioneel onderwijs vooral als onderwijs voor de eigen achterban. Vrijheid van onderwijs kan er toe leiden dat andere leerlingen buitengesloten worden. Dit komt dan tot uiting in een toelatingsbeleid waarin eisen worden gesteld aan de religieuze opvattingen en leefstijl van de ouders.

Uiteraard kan de vrijheid van onderwijs in conflict komen met de open pluriforme samenleving. De media bericht regelmatig over dergelijke incidenten. Maar rechtvaardigt dit de noodzaak om scholen op godsdienstige grondslag af te schaffen? Of ontstaat hier een uitdaging om het gesprek aan te gaan over wat vrijheid van onderwijs in onze tijd betekent, inclusief hoe we wensen om te gaan met de uitwassen?

Van wie is het onderwijs?

Hoe kan voorkomen worden dat het recht op vrijheid van onderwijs door één groep gekaapt wordt? Het onderwijs is niet van de overheid, niet van de (arbeids)markt, niet van de ouders, niet van de leerling, niet van de leerkracht, niet van de kerk, niet van het schoolbestuur. De school is toegewijd aan de zaak van ‘goed onderwijs’.

Maar wat is goed onderwijs? Schoolbesturen weten dat niet en de leerkracht ook niet. De overheid weet dit al helemaal niet. Toch heeft iedereen hier impliciete opvattingen over. Het idee van goed onderwijs kan inhoud krijgen door met alle betrokkenen het gesprek te voeren. Vrijheid van onderwijs biedt de kans om een gespreksruimte in te richten die vrij is van de invloed van de overheid en de markt. Gesprekspartners brengen hun eigen visie op goed onderwijs in. In dit gesprek gaat het over belangrijke waarden, visies op menszijn, betrokkenheid op het menselijke bestaan en de vaardigheden die daar bij horen.

Hoewel veel ouders, leerlingen en leraren nauwelijks nog inspiratie vinden in de grote levensbeschouwelijke tradities, willen ze zich wel laten inspireren door fundamentele waarden die belichaamd worden in inspirerende mensen en praktijken. Vaak zijn ze op zoek naar het inspirerende verhaal. De vrijheid van onderwijs biedt mensen de ruimte om deze zaken in te brengen in het gesprek over goed onderwijs.

Van wie is het kind?

Moet in het onderwijs vooral het kind en zijn talenten centraal gesteld worden? Als een kind zijn talenten volledig kan ontwikkelen kan het zijn kansen op de arbeidsmarkt vergroten. Deze visie kijkt vooral vanuit een economisch nutperspectief. Hoewel het belangrijk is dat leerlingen talenten ontwikkelen die ingezet kunnen worden in een toekomstig beroep, bestaat het risico dat het kind wordt toegeëigend en tot middel gemaakt van de welvaart in ons land.

Kinderen zijn niet van de overheid, noch van de samenleving of zelfs maar van de ouders. Het kind is van de toekomst! Onderwijs is de plek waarin een samenleving de volgende generatie voorbereid op de samenleving van de toekomst. Een visie op onderwijs is daarom een visie op de samenleving van morgen! Onderwijs kan jongeren toerusten om op een verantwoorde manier om te gaan met de vrijheid om zelf de samenleving van de toekomst vorm te geven. Hierbij is het vooral belangrijk dat leerlingen in aanraking komen met wat zij nog niet kennen.

De vrijheid van onderwijs is de vrijheid van scholen/leraren om zich ten dienste te stellen van wat zich bij de leerlingen aandient in de ontmoeting met de wereld. Het doel is om leerlingen de begeleiden op de zoektocht naar hun eigen weg. Leerlingen worden hierbij uitgenodigd om voor zichzelf antwoorden te vinden op vragen als: Hoe sta ik hierin? Welk antwoord zou ik geven? Wat vind ik hiervan?

De vrijheid van onderwijs erkent de eigen professionaliteit van de leraar die een vrije ruimte kan scheppen die jonge mensen nodig hebben om zichzelf te vormen als mens. Een leraar heeft de vrijheid nodig om eigen professionele afwegingen te maken, vooral als het gaat over het inzetten van persoonlijke waarden en idealen ten dienste van het onderwijsproces. Dit is geen indoctrinatie. Een leraar geeft de leerling de ruimte om zichzelf te ontdekken, zijn identiteit vorm te geven, zijn levensovertuiging te verwoorden in gesprekken met anderen. Want in de ontmoeting met de ander leer je wie jij bent, wie jij wil zijn en welke bijdrage je aan de wereld kan leveren.

Confessioneel onderwijs

Confessionele scholen brengen in het gesprek over goed onderwijs een eigen visie op het goede (samen)leven in. Bijzondere scholen willen niet vanzelfsprekend aansluiten bij de allesoverheersende visie op het goede leven zoals die wordt ingegeven door de seculiere samenleving of door een veronderstelde neutrale overheid. Religieuze tradities bieden de mogelijkheid om kritisch te zijn tegenover de overheersende visie die grotendeels gericht lijkt te zijn op economisch nut. De godsdienstige grondslag van de school is dan ook geen socialisatiemiddel maar een kritische stem en een inspiratiebron.

Ik werk als leraar binnen het katholiek en algemeen bijzondere onderwijs. Het onderwijs binnen mijn school is pluralistisch en gericht op het versterken van de leerlingen in hun eigen identiteit. Voor mij persoonlijk geldt de sociale leer van de katholieke kerk een belangrijke inspiratiebron: de waardigheid van ieder mens, het belang van de school als sociale gemeenschap, solidariteit met anderen binnen en buiten de school en het streven naar een rechtvaardige wereld waarin oog is voor de kwetsbaren en voor de gewetensvrijheid van ieder mens. Deze inspiratiebron helpt mij om leerlingen hun volwaardige plaats in het leven te laten innemen, als zelfstandige en vrij individuen die een bijdrage leveren aan een menswaardige samenleving.

Betekenis vinden door van betekenis te zijn

Een persoonlijke reactie van een oud-leerling maakte mij onlangs duidelijk dat authentieke leraren, die in hun onderwijs persoonlijke waarden professioneel weten in te brengen, van grote betekenis kunnen zijn voor leerlingen.

Een leraar die met hart en ziel in het onderwijs werkt durft zichzelf in het spel te brengen. Leerlingen kunnen van zo’n leraar leren dat ze van betekenis kunnen zijn zonder dat zij verwachten dat de wereld zich zonder meer schikt naar hun wensen. Authentieke leraren leren leerlingen betekenis te vinden door zelf van betekenis te zijn!

De vrijheid van onderwijs is een open uitnodiging aan iedereen in de samenleving om zelf actief vorm te geven aan goed onderwijs dat van betekenis is voor leerlingen. Onder een visie op goed onderwijs gaan visies op de goede samenleving schuil die kunnen putten uit religieuze en andere levensbeschouwelijke inspiratiebronnen.

Goed onderwijs draag bij aan het vormen van de vermogens om de toekomst waarin leerlingen terecht komen de goede samenleving vorm te geven. Op deze wijze worden leerlingen wie ze echt zijn door gehoor te geven aan hun eigen roeping.

Raymond Hintjes is docent levensbeschouwing op een VO-school in Limburg. Daarnaast is hij vicevoorzitter van de katholieke lerarenvereniging Sint Bonaventura/AOb en bestuurslid van de Vereniging van Docenten Levensbeschouwing en Godsdienst.

E-mailen
Bellen
LinkedIn